Liquidation คืออะไร? สูตรคำนวณราคาโดนล้างพอร์ต Futures

คำที่คนเจอบ่อยที่สุดในตลาด futures คริปโตแต่เข้าใจผิดบ่อยที่สุดด้วยคือคำว่า liquidation — หลายคนเข้าใจว่ามันคือ “ขาดทุนจนเงินหมด” ซึ่งไม่ใช่ ความจริงคือมันเป็น กลไกตัดจบอัตโนมัติ ที่ทำงานก่อนเงินจะหมดด้วยซ้ำ และมันคำนวณล่วงหน้าได้ตั้งแต่วินาทีที่กดเปิดสถานะ

นี่คือประเด็นที่เราคิดว่าสำคัญที่สุด: ราคาที่คุณจะโดนล้างพอร์ต ไม่ใช่ความลับ และไม่ใช่เรื่องดวง มันเป็นเลขคณิตชั้นประถมที่คิดได้ในหัวภายในสิบวินาที คนที่โดนล้างพอร์ตส่วนใหญ่ไม่ได้โดนเพราะคำนวณผิด แต่โดนเพราะ ไม่เคยคำนวณเลย แล้วไปเชื่อประโยคที่ฟังดูมีเหตุผลอย่าง “ใส่เงินน้อยลง แต่เปิด leverage สูงขึ้น ความเสี่ยงเท่าเดิม”

ประโยคนั้นถูกครึ่งเดียว และครึ่งที่ผิดคือครึ่งที่ทำให้พอร์ตหาย บทความนี้จะกางสูตร เดินเลขให้ดูทีละบรรทัด แล้วทำตารางให้เห็นว่าที่ leverage แต่ละระดับ ราคาต้องสวนทางแค่ไหนถึงจบ

หมายเหตุก่อนอ่าน: ตัวเลขทุกตัวในบทนี้เป็น ค่าสมมุติเพื่อสาธิตวิธีคิด ทั้งราคาเข้าที่ 100,000 ดอลลาร์และอัตรา maintenance margin ที่ 0.5% เราจงใจไม่ระบุชื่อผู้ให้บริการรายใด และไม่มีลิงก์สมัครใด ๆ ทั้งสิ้น ค่าจริงที่ต้องใช้คำนวณ คุณต้องเปิดดูจากหน้าเงื่อนไขของที่ที่คุณใช้เอง

liquidation คืออะไร

liquidation คือการที่ระบบซื้อขายอนุพันธ์ บังคับปิดสถานะของคุณให้อัตโนมัติ เมื่อหลักประกันที่เหลืออยู่ลดลงจนต่ำกว่าระดับขั้นต่ำที่ต้องดำรงไว้

จุดที่คนเข้าใจผิดกันมากคือลำดับเหตุการณ์ หลายคนคิดว่าระบบจะปล่อยให้ขาดทุนไปเรื่อย ๆ จนเงินเหลือศูนย์แล้วค่อยจบ ความจริงคือระบบ ตัดจบก่อนถึงศูนย์ เพราะถ้าปล่อยให้ยอดติดลบ คนที่ต้องแบกหนี้ส่วนต่างคือผู้ให้บริการ ระบบจึงกันเงินก้อนสุดท้ายไว้เป็น maintenance margin แล้วปิดสถานะทิ้งตอนที่หลักประกันแตะเส้นนั้นพอดี

องค์ประกอบที่ต้องรู้จักมีแค่สี่ตัว:

• margin หรือหลักประกัน — เงินที่ถูกกันไว้ค้ำสถานะที่เปิดอยู่ ยังเป็นเงินของคุณ แต่เอาไปทำอย่างอื่นไม่ได้
• leverage — อัตราที่ทำให้คุณคุมของมูลค่าใหญ่กว่าเงินที่ใส่ เช่น 50x คือใส่ 1 ส่วนคุมของ 50 ส่วน
• maintenance margin (MMR) — สัดส่วนขั้นต่ำของขนาดสถานะที่ต้องคงเหลือไว้ ต่ำกว่านี้เมื่อไหร่ระบบปิดให้ทันที
• mark price — ราคาอ้างอิงที่ระบบใช้ตัดสินว่าถึงจุด liquidation หรือยัง ซึ่ง ไม่ใช่ราคาซื้อขายล่าสุด แต่เป็นราคาที่ถูกถ่วงจากหลายแหล่งเพื่อกันการปั่นไส้เทียนสั้น ๆ มาล้างคนทิ้ง

สินทรัพย์ส่วนใหญ่ที่คนไทยไปเทรดกันคือสัญญาแบบ perpetual ซึ่งไม่มีวันหมดอายุ ใช้ funding rate แทนวันชำระราคาเพื่อดึงราคาสัญญาให้เกาะราคา spot จุดที่ต้องระวังคือ funding ที่คุณจ่ายทุกรอบมันหักจากหลักประกันของคุณจริง ๆ แปลว่า ถือสถานะไว้เฉย ๆ โดยราคาไม่ขยับเลย ราคา liquidation ของคุณก็ยังขยับเข้าหาตัวเองได้ ทีละนิด

ราคา liquidation คำนวณยังไง

สูตรประมาณสำหรับ isolated margin ที่ใช้ได้ทั่วไปคือ

• ฝั่ง Long: ราคา liq ≈ ราคาเข้า × (1 − 1/leverage + MMR)
• ฝั่ง Short: ราคา liq ≈ ราคาเข้า × (1 + 1/leverage − MMR)

ตัวที่ทำงานหนักที่สุดในสูตรคือ 1/leverage — มันคือระยะห่างจากราคาเข้าถึงจุดตายในรูปเปอร์เซ็นต์ ถ้าไม่คิด MMR เลย และ MMR เป็นตัวที่ ขยับจุดตายให้เข้ามาใกล้ตัวคุณอีกนิด เพราะระบบไม่รอให้หลักประกันเหลือศูนย์

เดินเลขทีละบรรทัด (ค่าสมมุติทั้งชุด)

สมมุติว่าเราเปิดสถานะ long ด้วยเงื่อนไขนี้ — ย้ำอีกครั้งว่าเป็นตัวเลขสมมุติเพื่อสาธิตวิธีคิด

1. ราคาเข้า (สมมุติ) = $100,000
2. หลักประกันที่ใส่แบบ isolated (สมมุติ) = $500
3. leverage = 50x · MMR (สมมุติ) = 0.5%
4. ขนาดสถานะ (notional) = 500 × 50 = $25,000
5. คิดเป็นของจริงที่ถืออยู่ = 25,000 ÷ 100,000 = 0.25 หน่วย
6. ระยะห่างถ้าไม่คิด MMR = 1 ÷ 50 = 2%
7. maintenance margin ที่ต้องคงเหลือ = 0.5% × 25,000 = $125
8. เงินที่ยอมให้ขาดทุนได้จริง = 500 − 125 = $375
9. ราคาต้องลงเท่าไหร่ถึงขาดทุน $375 = 375 ÷ 0.25 = $1,500
10. ราคา liquidation = 100,000 − 1,500 = $98,500
11. ตรวจซ้ำด้วยสูตร = 100,000 × (1 − 0.02 + 0.005) = 100,000 × 0.985 = $98,500 ✅
12. ระยะห่างจริงที่เหลือ = 1,500 ÷ 100,000 = 1.5%

สองเส้นทางให้คำตอบเดียวกันเป๊ะ นั่นแปลว่าคุณไม่ต้องท่องสูตร ถ้าเข้าใจว่ามันคือ “เงินที่ยอมเสียได้ หารด้วยขนาดของที่ถือ” คุณก็คิดเองได้จากศูนย์ทุกครั้ง

ถ้าเป็นฝั่ง short ที่ราคาเข้าเดียวกันและเงื่อนไขเดียวกัน จะได้ 100,000 × (1 + 0.02 − 0.005) = $101,500 คือราคาขึ้นแค่ 1.5% ก็จบเหมือนกัน แค่กลับด้าน

🧮 ไม่อยากกดเครื่องคิดเลขเอง: เราทำ เครื่องคำนวณราคา liquidation ไว้แล้ว กรอกราคาเข้า leverage ฝั่ง long/short และ MMR ของคุณเอง ระบบจะบอกราคาที่โดนล้างพอร์ตพร้อมระยะห่างเป็นเปอร์เซ็นต์ทันที ค่าเริ่มต้นทุกช่องเป็นค่าสมมุติชุดเดียวกับที่เดินเลขไว้ข้างบน

ข้อจำกัดของสูตรนี้ที่ต้องรู้: มันเป็นค่าประมาณ ไม่รวมค่าธรรมเนียมเปิดปิด ไม่รวม funding ที่สะสม และไม่รวมกรณีที่ MMR ถูกปรับขึ้นเป็นขั้นบันไดเมื่อสถานะใหญ่ขึ้น ผลคือ ของจริงมักโดนล้างก่อนตัวเลขที่คำนวณได้เล็กน้อยเสมอ ให้ถือตัวเลขนี้เป็นเส้นที่ใกล้ที่สุดที่คุณจะรอด ไม่ใช่เส้นที่คุณจะไปยืนแตะเล่น

leverage 50x โดนล้างพอร์ตที่กี่เปอร์เซ็นต์

คำตอบสั้นที่สุดคือ 2% ถ้าไม่คิด MMR และ 1.5% เมื่อรวม MMR สมมุติ 0.5% แต่ตัวเลขจะมีความหมายก็ต่อเมื่อเห็นมันเรียงกันทั้งแถว

ตารางนี้ใช้ราคาเข้าสมมุติ $100,000 และ MMR สมมุติ 0.5% ทั้งหมดเป็นฝั่ง long

ตัวเลขทั้งตารางมาจากสูตรเดียวข้างบน ไม่มีอะไรลึกลับ แต่สิ่งที่ตารางนี้บอกและคำโฆษณาไม่เคยบอกคือ ความสัมพันธ์มันไม่ใช่เส้นตรงในความรู้สึกของคนเทรด

จาก 5x ไป 10x ระยะหดจาก 20% เหลือ 10% — คนส่วนใหญ่ยังรู้สึกว่ารับได้ แต่จาก 50x ไป 100x ระยะหดจาก 1.5% เหลือ 0.5% ซึ่งเป็น ระยะที่ราคาสินทรัพย์คริปโตขยับไปมาได้ในหนึ่งชั่วโมงโดยไม่ต้องมีข่าวอะไรเลย พูดอีกแบบคือที่ leverage สูงมาก คุณไม่ได้กำลังเดาทิศทางแล้ว คุณกำลังเดาว่า ระหว่างทางจะไม่มีการแกว่งปกติ ซึ่งเป็นการเดาที่แพ้ง่ายกว่ามาก

กับดักตัวจริง: “ใส่เงินน้อยลง แล้วเปิด leverage สูงขึ้น เสี่ยงเท่าเดิม”

นี่คือประโยคที่เราอยากผ่าให้ละเอียด เพราะมันถูกครึ่งเดียว

ครึ่งที่ถูก: ถ้าคุณเปิด 100x ด้วยเงิน $100 กับเปิด 10x ด้วยเงิน $1,000 โดยคุมขนาดสถานะให้เท่ากัน จำนวนเงินที่ หายไปต่อการเคลื่อนไหวของราคาหนึ่งดอลลาร์ เท่ากันจริง ในแง่นี้ leverage ไม่ได้เพิ่มความเสี่ยงต่อการขยับของราคา

ครึ่งที่ผิด และเป็นครึ่งที่ฆ่าพอร์ต: สิ่งที่ leverage เปลี่ยนคือ ระยะห่างจากจุดตาย ไม้ 100x ที่ใส่เงิน $100 นั้นตายที่ราคาสวน 1% ส่วนไม้ 10x ที่ใส่ $1,000 ตายที่ 10% ทั้งที่ขาดทุนเป็นดอลลาร์เท่ากันทุกจังหวะ แปลว่า โอกาสที่ไม้แรกจะโดนตัดจบก่อนที่ทิศทางที่คุณคิดจะมาถึงนั้นสูงกว่ามาก และเมื่อโดนตัดแล้ว ต่อให้ราคากลับมาเข้าทางคุณในอีกสิบนาที คุณก็ไม่อยู่ในเกมแล้ว

ทั้งหมดนี้ยังไม่นับพฤติกรรมจริงของคนอีกชั้นหนึ่ง คือพอไม้เล็กลง คนมักจะเปิดถี่ขึ้นและใหญ่ขึ้นโดยไม่รู้ตัว ค่าธรรมเนียมและ funding ที่จ่ายรวมกันทั้งเดือนจึงพองกว่าที่ประเมินไว้เสมอ

isolated กับ cross margin ต่างกันยังไง

สองโหมดนี้เปลี่ยนคำตอบของคำถามว่า “ตายที่ราคาเท่าไหร่” และ “ตายแล้วเสียเท่าไหร่” คนละแบบสิ้นเชิง

จุดที่ต้องเน้นคือ cross margin ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยกว่า มันแค่ย้ายความเสี่ยงจาก “เสียก้อนเล็กบ่อย ๆ” ไปเป็น “เสียก้อนใหญ่ครั้งเดียว” ซึ่งครั้งเดียวนั้นอาจจบทั้งบัญชี

ในทางกลับกัน isolated ก็มีกับดักของมันเอง คือความรู้สึกว่า “เสียแค่ $100 เอง” ทำให้คนเปิดใหม่ได้ง่ายกว่ามาก และเมื่อรวมยอดที่เสียไปทั้งสัปดาห์แล้วมักมากกว่าที่คิดไว้ตอนต้น ตัวเลขที่ควรจดคือ ผลรวมของหลักประกันที่หายไปทั้งเดือน ไม่ใช่ยอดต่อไม้

ทำไมราคาถึงวิ่งแรงตอนมีคนโดนล้างพอร์ตเยอะ

เพราะ การบังคับปิดสถานะคือคำสั่งซื้อขายจริงในตลาด ไม่ใช่การยกเลิกสัญญาเงียบ ๆ

• ล้างสถานะ long = ระบบต้อง ขาย ของออกไปในตลาด → กดราคาลงอีก
• ล้างสถานะ short = ระบบต้อง ซื้อ ของกลับเข้ามา → ดันราคาขึ้นอีก

พอราคาถูกดันต่อไปอีกขั้น มันก็ไปแตะจุด liquidation ของคนกลุ่มถัดไปที่เปิดไม้ไว้ที่ราคาต่างกันเล็กน้อย เกิดเป็น ลูกโซ่ ที่เร่งตัวเองไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะหมดสถานะที่ค้างอยู่ในโซนนั้น นี่คือคำอธิบายว่าทำไมกราฟถึงมีไส้เทียนยาว ๆ ที่วิ่งไปหลายเปอร์เซ็นต์ในไม่กี่นาทีโดยไม่มีข่าวอะไรรองรับ

สองตัวเลขที่ใช้ดูล่วงหน้าว่าเชื้อเพลิงกองอยู่ฝั่งไหนคือ open interest กับ funding rate — OI บอกว่ามีสัญญาค้างอยู่มากแค่ไหน ส่วน funding บอกว่าฝั่งไหนหนาแน่นกว่าและกำลังจ่ายเงินให้อีกฝั่ง ฝั่งที่หนาแน่นคือฝั่งที่ถูกบีบได้ง่ายที่สุด เราแกะกลไกนี้จากเหตุการณ์จริงไว้ในบท บิทคอยน์ขึ้นเพราะอะไร ซึ่งเป็นกรณีที่ฝั่ง short แออัดแล้วโดนไล่บี้จนราคาวิ่งเกินเหตุ

ถ้าอยากไปไกลกว่านั้นอีกชั้น เรื่องการอ่านว่าสถานะกองอยู่ที่ระดับราคาไหนเชิงโครงสร้าง อยู่ในบท กำแพง OI กับ max pain ซึ่งเราบอกไว้ตรง ๆ ด้วยว่าหลักฐานของ “แรงดูด” ยังบางแค่ไหน ส่วนใครอยากดูตำแหน่งกำแพง OI และ max pain ของ BTC วันนี้แบบสด ๆ ไปที่ เครื่องมือ OI Wall BTC ได้เลย

บทเรียนที่เอาไปใช้ได้จริง: ตราบใดที่ราคา liquidation ของคุณอยู่ในโซนที่คนอื่นก็ตายเหมือนกัน คุณไม่ได้แข่งกับทิศทางตลาด คุณกำลังยืนอยู่ในเส้นทางที่ระบบต้องเดินผ่านเพื่อไปเก็บสภาพคล่อง การวางไม้ให้จุดตายอยู่ห่างจากกระจุกของคนหมู่มาก มีค่ามากกว่าการเดาทิศทางถูก

สิ่งเดียวกันในตลาดทองเรียกว่า stop out

ถ้าคุณมาจากฝั่งทองหรือ forex คุณเจอกลไกนี้มาแล้ว แค่คนละชื่อ

ในตลาดทอง กลไกนี้เรียกว่า stop out และตัวชี้วัดที่ระบบใช้คือ margin level (equity ÷ margin ที่ใช้ไป) เมื่อค่านี้ตกลงมาถึงเกณฑ์ที่โบรกเกอร์กำหนด ระบบจะไล่ปิดไม้ที่ขาดทุนมากที่สุดก่อน ไปทีละไม้จนกว่าค่าจะกลับขึ้นเหนือเกณฑ์ ต่างจากคริปโตที่มักตัดจบเป็นรายสถานะตามราคา liq ที่คำนวณไว้ล่วงหน้า

หัวใจเหมือนกันทุกประการ: สิ่งที่ฆ่าพอร์ตไม่ใช่ทิศทางที่เดาผิด แต่คือขนาดที่ใหญ่เกินจนไม่เหลือที่ให้ราคาแกว่ง ในทองตัวแปรที่คุมเรื่องนี้คือขนาด lot ซึ่งเราเขียนแยกไว้เป็นบทเต็มพร้อมตารางว่า 0.01 lot ทองคือกี่ดอลลาร์และจุดล้างพอร์ตอยู่ตรงไหน

และถ้าอยากเห็นว่าการใส่ขนาดใหญ่เกินตัวจบยังไงเมื่อทดสอบกับข้อมูลจริง เรามีงานเทสที่เอาเงินก้อนเดียวยัดเต็มพอร์ตแล้ววัดว่ามันอยู่ได้กี่วันในบท all-in ทองด้วยเงิน 1,000 — ข้อสรุปของงานนั้นกับคณิตศาสตร์ของ liquidation ในบทนี้เป็นเรื่องเดียวกันคนละภาษา

คำนวณของตัวเองก่อนกดเปิดไม้

สิ่งที่เราอยากให้ติดตัวไปจากบทนี้มีสามบรรทัด

1. ก่อนกดเปิดสถานะทุกครั้ง ให้รู้ ราคาที่จะโดนล้าง เป็นตัวเลข ไม่ใช่ความรู้สึก
2. เทียบระยะห่างนั้นกับ การแกว่งปกติของสินทรัพย์นั้นในหนึ่งวัน ถ้าระยะสั้นกว่าการแกว่งปกติ แปลว่าไม้นั้นไม่ได้เดิมพันทิศทางแล้ว
3. รู้ว่าถ้าตายแล้ว เสียเท่าไหร่จริง ๆ ซึ่งคำตอบขึ้นกับว่าใช้ isolated หรือ cross

🧮 กรอกของคุณเองที่นี่: เครื่องคำนวณราคา liquidation — ใส่ราคาเข้า leverage ฝั่ง และ MMR ที่คุณอ่านมาจากหน้าเงื่อนไขของที่ที่คุณใช้ (ห้ามใช้ค่าเริ่มต้นของเราเป็นค่าจริง มันเป็นค่าสมมุติ) ระบบจะแสดงราคา liq ระยะห่างเป็นเปอร์เซ็นต์ ขนาดสถานะ และตารางเทียบ leverage ให้ในหน้าเดียว

สิ่งที่บทนี้ไม่ได้บอก

เพื่อความตรงไปตรงมา มีเรื่องที่บทนี้ตอบไม่ได้และไม่ได้ตั้งใจจะตอบ

• ค่า MMR จริงของแต่ละที่ — เราไม่ระบุชื่อผู้ให้บริการรายใดและไม่อ้างตัวเลขของใคร เพราะมันต่างกันตามเหรียญ ตามขนาดสถานะ และเปลี่ยนได้ตลอด ค่า 0.5% ในบทนี้เป็นค่าสมมุติล้วน ๆ ตัวเลขจริงอยู่ในหน้าเงื่อนไขที่คุณต้องเปิดอ่านเอง
• สูตรเป๊ะของแต่ละระบบ — รายละเอียดต่างกันในเรื่องค่าธรรมเนียม funding ที่สะสม การคิด MMR เป็นขั้นบันได และกองทุนประกัน สูตรในบทนี้เป็นค่าประมาณที่ใช้ตัดสินใจเรื่องขนาดได้ ไม่ใช่ค่าที่เอาไปยืนแตะ
• leverage เท่าไหร่ถึงเหมาะ — ไม่มีเลขมาตรฐาน และเราไม่แนะนำให้ใครเปิดสถานะอะไรทั้งนั้น สิ่งที่บทนี้ทำได้คือทำให้คุณเห็นราคาของการเลือกแต่ละแบบเป็นตัวเลขก่อนตัดสินใจ
• การรับประกันว่าคำนวณแล้วจะรอด — ไม่มี ราคาอาจกระโดดข้ามจุด liq ในภาวะสภาพคล่องบางได้ และในกรณีนั้นสิ่งที่เสียอาจมากกว่าที่คำนวณไว้

ศัพท์อื่นที่โผล่ในบทนี้ทั้งหมดรวมไว้ที่ คลังศัพท์ แล้ว ถ้าเจอคำไหนที่ไม่คุ้นระหว่างอ่านของคนอื่น เปิดเทียบได้เลย